Aanleiding
Het college van de Gemeente Nieuwegein werd in september 2024 middels een raadsvoorstel verzocht om bij de herontwikkeling van de Zeepfabriek meer aandacht te besteden aan een gezonde voedselomgeving en dit, waar juridisch mogelijk, publiek- en privaatrechtelijk vast te leggen. Tegelijkertijd kwamen er signalen uit de stad. Zo is het gezonde aanbod in sportkantines beperkt en blijft het stimuleren van een gezond voedingspatroon op scholen achter. In winkelcentrum Cityplaza is bovendien een groot aantal fastfoodketens gevestigd.
De omgeving waarin mensen wonen, werken en recreëren heeft invloed op hun gezondheid. Gemeenten hebben dan ook een belangrijke rol in het beschermen en bevorderen van die gezondheid. Voeding is daarbij een cruciale factor. Ongezonde voedingspatronen dragen bij aan gezondheidsproblemen, zoals overgewicht en hebben daarnaast gevolgen voor zorggebruik en zorgkosten. De vraag was daarom niet alleen hoe inwoners gezonder kunnen eten, maar vooral: hoe kan een gemeente de omgeving zo beïnvloeden dat gezonde keuzes makkelijker en vanzelfsprekender worden?
Aanpak
Om antwoord te geven op deze vraag gingen we met een ontwerpende aanpak aan de slag. In plaats van direct een beleidsstuk te schrijven, onderzochten we eerst samen waar kansen, knelpunten en mogelijkheden voor gemeentelijke sturing lagen. Het traject doorliep vijf fasen: van verkenning en analyse naar co-creatie, experimenteren en het formuleren van een gezamenlijke beleidsrichting. We brachten eerst de huidige voedselomgeving en het bestaande beleid in kaart. Beleidsmedewerkers onderzochten op interactieve wijze hoe voedsel binnen de gemeente een plek krijgt en welke mogelijkheden er zijn om daarop te sturen. Ook namen we het perspectief van inwoners mee en leerden we van andere gemeenten die al structureel aan voedselbeleid werken. Vervolgens brachten we in drie co-creatiesessies verschillende perspectieven samen en werkten we toe naar een voedselvisie, concrete actielijnen en bijbehorende maatregelen. Door gezondheid, het sociaal domein, ruimtelijke ontwikkeling, economie en duurzaamheid met elkaar te verbinden, ontstond een breed en samenhangend beeld van het vraagstuk. Zo verschoof voedsel van een thema binnen afzonderlijke beleidsdomeinen naar een gezamenlijke gemeentelijke opgave, met concrete mogelijkheden om de voedselomgeving gezonder en duurzamer te maken.
Resultaat
Het traject resulteerde in een uitvoerbare voedselstrategie voor gemeente Nieuwegein. De strategie maakt concreet hoe de gemeente via ruimtelijke, programmatische en organisatorische sturing kan werken aan een voedselomgeving waarin gezonde keuzes vanzelfsprekender worden. De strategie biedt daarmee niet alleen een visie, maar vooral handelingsperspectief: welke rol kan de gemeente pakken, welke instrumenten zijn beschikbaar en waar liggen kansen om voedsel mee te nemen in bestaande ontwikkelingen en beleid? Het ontwerpend onderzoek maakte bovendien zichtbaar hoeveel mogelijkheden gemeenten hebben om via voedsel impact te maken op verschillende maatschappelijke thema’s. Een gezonde voedselomgeving raakt immers niet alleen aan gezondheid, maar ook aan duurzaamheid, de leefomgeving, lokale economie, sociale cohesie en bestaanszekerheid.
Geleerde lessen
Een belangrijke les uit dit traject is dat voedsel raakt aan vrijwel alle gemeentelijke domeinen. Juist door die perspectieven bij elkaar te brengen, ontstaan oplossingen die beter aansluiten op de dagelijkse praktijk én meer kans hebben om structureel onderdeel te worden van gemeentelijk beleid. Daarnaast bleek de ontwerpende aanpak waardevol bij een vraagstuk waar nog geen eenduidige oplossing voor bestaat. Door eerst samen te onderzoeken, verschillende perspectieven zichtbaar te maken en vervolgens concrete handelingsmogelijkheden te ontwikkelen, ontstaat beweging zonder dat alles vooraf vast hoeft te staan.
